{"id":2378,"date":"2022-12-20T12:00:24","date_gmt":"2022-12-20T11:00:24","guid":{"rendered":"https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/?p=2378"},"modified":"2023-05-22T11:51:07","modified_gmt":"2023-05-22T09:51:07","slug":"dia-dos-dreitos-y-libertaz-daragon","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/an\/dia-dos-dreitos-y-libertaz-daragon\/","title":{"rendered":"D\u00eda d&#8217;os Dreitos y Libertaz d&#8217;Arag\u00f3n"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"wp-block-group has-light-gray-background-color has-background is-layout-flow wp-block-group-is-layout-flow\">\n<h2 class=\"wp-block-heading has-text-align-center\">CUARTO Y METAT DE CABEZA<\/h2>\n\n\n\n<p>Igual Chuan de Lanuza esti\u00f3 un poquet fato cuan torn\u00f3 a Zaragoza sabendo que a poli de Felipe II lo buscaba, pero yo creigo que tu eses feito lo mesmo.<\/p>\n\n\n\n<p>A veyer, piensa-lo. Yes en \u00c9pila, que ser\u00e1 un puesto con chen marabillosa y, si ye o tuyo lugar, fixo que te lo pasas guay en as fiestas, pero siamos sinzeros: como acabes de plegar, all\u00ed no i hai pon que fer. Secano dica do alcanza a vista.<\/p>\n\n\n\n<p>Ye o que le debi\u00f3 pasar a Lanuza, se moriba tanto de l&#8217;aborrimiento que dizi\u00f3, zagal, pus m&#8217;arrisco, que isto ye insuportable. O Palazio d&#8217;o Conde d&#8221;Aranda, dimpu\u00e9s d&#8217;un mes, ya me lo s\u00e9 de memoria. Isto no da ta m\u00e1s. Se pill\u00f3 o bus d&#8217;Agreda y se fuo a Zaragoza. Agora abr\u00eda estau unatra istoria porque i hai piszina, gimnasio y dica Radio \u00c9pila, pero en o sieglo XVI yo creigo que ag\u00fan no eban feito o poliesportiu.<br>Ixo s\u00ed, en o suyo momento, cuan iba a enfrontinar-se a las tropas castellanas, \u00c9pila le vini\u00f3 de fachenda. Prexina-te-lo: l&#8217;exerzito que endrezaba \u00e9l y o que veniba de Castiella (cabread\u00edsimos por no dixar-les que se levasen a Antonio P\u00e9rez) quedan en Utebo ta dar-se ca\u00f1a. Y cuan plega Chuan, ixo pareixe o zentro de Chaca un 15 d&#8217;agosto.<\/p>\n\n\n\n<p>Como cuan convidas a un amigo a una fiesta de cumple y se traye a toz os suyos primos. Pareixeba que os castellans l&#8217;esen anunziau en Instagram. Chuan orden\u00f3 a retirada y se pir\u00f3 ta \u00c9pila porque, me prexino, compartir as pizzas que eban pediu con tanta chen le pareixi\u00f3 imposible.<br>Total, pasada la batalla y dimpu\u00e9s d&#8217;un mes, Chuan se pilla l&#8217;Agreda y se planta en Zaragoza. A poli d&#8217;a epoca l&#8217;atura y se lo levan a lo que uei en d\u00eda ye o Pasache d&#8217;o Zicl\u00f3n, ixe que ye a lo costau d&#8217;a Plaza d&#8217;o Pilar, que i hai chelaus, batius, biscuetos y se puede un chitar uns tapas u o que quiera. Por un momento, Chuan se piensa o sabor de batiu que se va a pedir, pero luego se da cuenta que o pasache en o sieglo XVI ye m\u00e1s bien un palazio con mazmorra y a lo pobre lo dixan ast\u00ed dica que, os t\u00edos exacheraus, que no eban superau o temeta d&#8217;Antonio, le tallan a cabeza.<\/p>\n\n\n\n<p>Tami\u00e9n te digo, que vale que sigas enuyau, pero igual lo de esponer a cabeza en a plaza d&#8217;o Mercau pon menos que dos a\u00f1os enters, ye pasar-se de rencoroso.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image alignright size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.svgrepo.com\/show\/175769\/down-arrow.svg\" alt=\" width=\" width=\"38\" height=\"53\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Chuan perdi\u00f3 a cabeza (literal) por defender os fueros d&#8217;Arag\u00f3n, tu abr\u00edas feito lo mesmo? Por zierto, sabes si agora seguimos tenendo fueros en Arag\u00f3n? Chita un gollada m\u00e1s abaixo ta descubrir-lo.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\"><strong>Descripzi\u00f3n<\/strong><\/h4>\n\n\n\n<p>O 20 d&#8217;aviento de 1591, o Chustizia d&#8217;Arag\u00f3n Chuan de Lanuza esti\u00f3 executau en a plaza d&#8217;o Mercau de Zaragoza. Ixe suzeso esti\u00f3 consecuenzia d&#8217;a represi\u00f3n ordenada por o rei Felipe dezaga d&#8217;a rebeli\u00f3n en a cuala o Chustizia s&#8217;eba enfrontinau a lo monarca, acusando-lo d&#8217;atacar os fueros d&#8217;Arag\u00f3n.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"575\" src=\"https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/image5-1024x575.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-3064\" srcset=\"https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/image5-1024x575.jpg 1024w, https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/image5-300x169.jpg 300w, https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/image5-768x432.jpg 768w, https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/image5.jpg 1500w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>Iste feito istorico ha d&#8217;estar entendiu en un contesto mui complexo. Dezaga d&#8217;a desaparizi\u00f3n d&#8217;o Chustiziazgo a primers d&#8217;o sieglo XVIII, a fegura de Lanuza y d&#8217;a instituzi\u00f3n que representaba quedoron como s\u00edmbolos d&#8217;a identidat aragonesa. En o dezenio de 1980, con a dentrada en vigor d&#8217;o Estatuto d&#8217;Autonom\u00eda, O Chustizia d&#8217;Arag\u00f3n esti\u00f3 recuperau como instituzi\u00f3n adaptada a lo marco d&#8217;as libertaz democraticas. O Chustizia vela por os dreitos d&#8217;os ziudadans y cusira o complimiento d&#8217;o Estatuto y de l&#8217;ordinamiento churidico aragon\u00e9s.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-light-gray-background-color has-background\"><em>A calendata d&#8217;o 20 d&#8217;aviento tiene un compon\u00e9n de memoria d&#8217;o pasau, pero tami\u00e9n nos aduya a entender a valor d&#8217;os nuestros dreitos autuals y a reconoxer as muitas cosas que se pueden millorar.<\/em><\/p>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\"><strong>M\u00e1s informazi\u00f3n<\/strong><\/h4>\n\n\n\n<p>En a pachina web d\u2019o Chustizia d\u2019Arag\u00f3n (<a rel=\"noreferrer noopener\" href=\"https:\/\/eljusticiadearagon.es\/el-pueblo-aragones-y-el-40-aniversario-del-estatuto-de-autonomia-marcan-la-celebracion-del-dia-del-justicia\/\" data-type=\"URL\" data-id=\"https:\/\/eljusticiadearagon.es\/el-pueblo-aragones-y-el-40-aniversario-del-estatuto-de-autonomia-marcan-la-celebracion-del-dia-del-justicia\/\" target=\"_blank\">coronica d\u2019os autos levaus a fin en a remeranza de 2022<\/a>).<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"706\" src=\"https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/221220_pantallazo-Justicia-1024x706.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-3655\" srcset=\"https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/221220_pantallazo-Justicia-1024x706.jpg 1024w, https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/221220_pantallazo-Justicia-300x207.jpg 300w, https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/221220_pantallazo-Justicia-768x529.jpg 768w, https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/221220_pantallazo-Justicia.jpg 1261w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-light-gray-background-color has-background\"><em>Os obchetivos y contenius d&#8217;ista proposa pueden estar relazionaus con a vinculada a lo 23 d&#8217;Abril: <a href=\"https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/23-de-abril-dia-de-aragon\/\" data-type=\"post\" data-id=\"23\">D\u00eda d&#8217;Arag\u00f3n<\/a>. Tami\u00e9n con o 6 de chinero (<a href=\"https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/otras-fechas-relevantes\/#dia-derecho-aragones\">D\u00eda dedicau a lo Dreito aragon\u00e9s<\/a>).<\/em><\/p>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\"><strong>Una reflesi\u00f3n&#8230;<\/strong><\/h4>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p>En 2022, o Estatuto <strong>d&#8217;Autonom\u00eda d&#8217;Arag\u00f3n<\/strong> ha compliu cuaranta a\u00f1os. Entre ixe tiempo, o testo orichinal ha estau modificau y autualizau, pero no ha variau o suyo esprito ni a suya prenzipal finalidat: dotar a la ziudadan\u00eda aragonesa d&#8221;unas normas de convivenzia y d&#8217;unas pautas ta lo progreso una soziedat cada vez m\u00e1s plural y multicultural dentro d&#8217;un mundo cada vez m\u00e1s globalizau.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\"><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<p>Entre muitas atras cosas, como o desembolique d&#8217;o Dreito zivil aragon\u00e9s, a protezi\u00f3n d&#8217;as modalidaz ling\u00fcisticas y a definizi\u00f3n d&#8217;instituzions representativas, de control y de gubierno d&#8217;a comunidat, o Estatuto regla a instituzi\u00f3n d&#8217;o Chustizia d&#8217;Arag\u00f3n.<\/p>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\"><strong>\u2026 y un detalle<\/strong><\/h4>\n\n\n\n<p><strong>O Chustizia d&#8221;Arag\u00f3n<\/strong> ye a terzera instituzi\u00f3n, dimpu\u00e9s d&#8217;o Gubierno d&#8217;Arag\u00f3n y d&#8217;as Cortes, en l&#8217;autual ordinamiento d&#8217;a nuestra comunidat autonoma. Ye mui bien avaluada, ya que fa visibles problemas d&#8217;o d\u00eda a d\u00eda que preocupan a la inmensa mayor\u00eda d&#8217;os aragoneses (por exemplo, tramitando quexas que cualsequiera puede presentar), que exerze un control sobre as autoridaz y que reclama midas de defensa d&#8217;as capas m\u00e1s vulnerables d&#8217;a soziedat.<\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p>Muitas d&#8217;as suyas azions contan, am\u00e1s con a colaborazi\u00f3n d&#8217;atros achens sozials, entidaz locals, coleutivos y organizazions no gubernamentals, etz.<\/p>\n\n\n\n<p>Os suyos informes a\u00f1als, ya sigan chenerals u sobre temas concretos (que a vezes se concretan en comparezenzias en as Cortes d&#8217;Arag\u00f3n), dan una idea mui amanada d&#8217;a realidat sozial d&#8217;a nuestra comunidat.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\"><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\"><strong>Proposas ta o\/a profesor\/a<\/strong><\/h4>\n\n\n\n<p>Cualques d&#8217;as proposas servidas aqu\u00ed podr\u00edan estar compatibles dentro d&#8217;a campa\u00f1a educativa (<a rel=\"noreferrer noopener\" href=\"https:\/\/identidadaragonesa.wordpress.com\/2022\/04\/21\/40-anos-de-estatuto-de-autonomia-de-aragon\/\" target=\"_blank\">charradas didauticas en zentros d&#8217;educazi\u00f3n secundaria<\/a>) que en 2022 ha emprendiu o Gubierno d&#8217;Arag\u00f3n arredol d&#8217;o Estatuto<a rel=\"noreferrer noopener\" href=\"https:\/\/www.aragon.es\/-\/acuerdo-40-aniversario-estatuto-autonomia-aragon\" target=\"_blank\"> d&#8217;Autonom\u00eda con motivo d&#8217;o suyo 40 cabod&#8217;a\u00f10<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-left\">A lo filo d&#8217;ixo, por exemplo, se puede analisar a evoluzi\u00f3n d&#8217;Arag\u00f3n en istos cuatre dezenios, a partir d&#8217;os datos servius en un <a rel=\"noreferrer noopener\" href=\"https:\/\/www.aragon.es\/-\/cuaderno-estadistico-conmemorativo\" target=\"_blank\">cuaderno estatistico con indicadors comparativos mui senzillos y reveladors<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"321\" height=\"181\" src=\"https:\/\/lh4.googleusercontent.com\/jJq1Dr4-IthmyxxuBiv3oz0t3hj-1PP-9CmT3ZM7zYUB9OE2szSyAml72ubrXg2CI-EY23_wMUOlNFTdLZAwwJ1kyvfEXncbe9cAA3bQI1y69QCZGQzyDV2Pj9l4cfogRDERM6LaJCUXJWcf66XnfQ\"><\/p>\n\n\n\n<p>Se pueden esplorar detalles y cometius d&#8217;a instituzi\u00f3n d&#8217;o <a rel=\"noreferrer noopener\" href=\"https:\/\/eljusticiadearagon.es\/\" target=\"_blank\">Chustizia d&#8217;Arag\u00f3n a travi\u00e9s d&#8217;a suya propia web<\/a>.  A partir d&#8217;ast\u00ed, comentar en l&#8217;aula as funzions que ista entidat tiene asignadas. Tami\u00e9n se puede estudiar una posible visita a la suya seu en Zaragoza, en o palazio d&#8217;Armijo.<\/p>\n\n\n\n<p>De forma m\u00e1s contextualizada (orichen y evoluzi\u00f3n d&#8217;a instituzi\u00f3n d&#8217;o Chustizia, leyendas relazionadas, significazi\u00f3n istorica, etz.), ye mui util a consulta d&#8217;a esposizi\u00f3n \u201c<a rel=\"noreferrer noopener\" href=\"https:\/\/www.roldedeestudiosaragoneses.org\/exposicion-justicia-aragon-1265-2015\" target=\"_blank\">O Chustizia d&#8217;Arag\u00f3n, 1265-2015<\/a>\u201d, dise\u00f1ada por Rolde d&#8217;Estudios Aragoneses ta lo Conzello d&#8217;Exeya d&#8217;os Caballers con motivo d&#8217;o 750 cabo d&#8217;a\u00f1o d&#8217;a instituzi\u00f3n: <\/p>\n\n\n\n<p>Tami\u00e9n l&#8217;articlo <a rel=\"noreferrer noopener\" href=\"https:\/\/identidadaragonesa.wordpress.com\/2012\/05\/22\/el-justicia-mucho-mas-que-un-mito\/\" target=\"_blank\"><em>O Chustizia, muito m\u00e1s que un mito<\/em><\/a><a href=\"https:\/\/identidadaragonesa.wordpress.com\/2012\/05\/22\/el-justicia-mucho-mas-que-un-mito\/\"><em>.<\/em><\/a><\/p>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\">Obchetivos que aduya a complir ista proposa<\/h4>\n\n\n\n<h5 class=\"wp-block-heading\">ESO:<\/h5>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Asumir responsablem\u00e9n os suyos debers, conoxer y exerzer os suyos dreitos en o respeto a os dem\u00e1s, prauticar a toleranzia, a cooperazi\u00f3n y a solidaridat entre as personas y grupos, exerzitar-se en o dialogo, afianzando os dreitos umanos y a igualdat de trato y d&#8217;oportunidaz entre mullers y ombres, como valors comunas d&#8217;una soziedat plural, y parar-se ta l&#8217;exerzizio d&#8217;a ziudadan\u00eda democratica.<\/li>\n\n\n\n<li>Conoxer, avaluar y respetar os aspeutos basicos d&#8217;a cultura y a istoria propias y d&#8217;os dem\u00e1s, asinas como o patrimonio artistico y cultural.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<h5 class=\"wp-block-heading\">Bachillerato:<\/h5>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Exerzer a ziudadan\u00eda democratica, dende una perspeutiva global, y alquirir una conzenzia zivica responsable, inspirada por as valors d&#8217;a Constituzi\u00f3n espa\u00f1ola, asinas como por os dreitos umanos, que fomente a corresponsabilidat en a construzi\u00f3n d&#8217;una soziedat chusta y equitativa.<\/li>\n\n\n\n<li>Consolidar una madurez personal y sozial que les permita actuar de forma responsable y autonoma y desarrollar o suyo esprito critico. Preveyer y resolver pazificam\u00e9n os conflictos personals, familiars y sozials.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p><strong>Materias con as cualas puede vincular-se<\/strong><\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Cheograf\u00eda y Istoria \/ Aval\u00faes eticos (ESO, 1er y 2\u00ba ziclos)<\/li>\n\n\n\n<li>Educazi\u00f3n ta la ziudadan\u00eda y os dreitos umanos (ESO, 2\u00ba ziclo)<\/li>\n\n\n\n<li>Bachillerato: A asignar en funzi\u00f3n de modalidat \/ Istoria y Cultura d&#8217;Arag\u00f3n<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p><strong>Desembolique de competenzias<\/strong><\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Competenzias sozials y zivicas<\/li>\n\n\n\n<li>Conzenzia y esprisions culturals<\/li>\n<\/ul>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>CUARTO Y METAT DE CABEZA Igual Chuan de Lanuza esti\u00f3 un poquet fato cuan torn\u00f3 a Zaragoza sabendo que a poli de Felipe II lo &#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":5,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[39],"tags":[],"class_list":["post-2378","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized-an"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/an\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2378","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/an\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/an\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/an\/wp-json\/wp\/v2\/users\/5"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/an\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2378"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/an\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2378\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3797,"href":"https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/an\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2378\/revisions\/3797"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/an\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2378"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/an\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2378"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/agendaescolar.lenguasdearagon.org\/an\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2378"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}